Za razliku od bogate izvorne građe o ekonomsko-socijalnom položaju i sindikalnom pokretu grafičkih radnika Bosne i Hercegovine, izvori o djelatnosti Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine, Komunističke partije Jugoslavije i Socijalističke partije Jugoslavije među grafičarima su veoma malobrojni, uopšteni i fragmentarni. Iz glasila radničkih partijskih i sindikalnih organizacija i dokumenata sačuvanog arhivskog fonda sarajevske grafičke sindikalne organizacije da se zaključiti da su radničke partije bile živo zainteresovane da prošire svoj uticaj među grafičkim radnicima, ali se ne vidi koliko su stvarno u tome imale uspjeha. Malobrojna dokumenta partijske provenijencije i do sada prikupljena memoarska građa takođe daju malo podataka o tome. Sve to pričinjava ne male teškoće pri obradi ovog pitanja.¹
I pored netolerantnog stava okupacionog režima Austro-Ugarske Monarhije prema političkoj aktivnosti radničke klase u Bosni i Hercegovini, progona socijaldemokratskih agitatora i zabrane rasturanja socijalističke štampe i literature među radnicima, grafički radnici su rano došli u dodir sa socijalističkim idejama, koje su širene usmenim putem i preko prokrijumčarene štampe i literature.² Već 1885. godine među radnicima Zemaljske štamparije u Sarajevu rasturan je anarhistički list »Die Freiheit«, čiji je urednik i izdavač bio poznati njemački anarhist Johann Joseph Most, koji je 1879. godine isključen iz Socijaldemokratske partije Njemačke zbog anarhističkih ubjeđenja.³ Početkom 1894. godine vladin povjerenik za grad Sarajevo protjerao je iz Bosne i Hercegovine, zbog socijalističke propagande među sarajevskim radnicima, tipografe Stefana Lopuha i Oskara Tančerta, dok je Filipa Bratića stavio pod strogi policijski nadzor. Izvještavajući o tome Zajedničko ministarstvo finansija Austro-Ugarske Monarhije, Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu zanosi se varljivom nadom da bi progonjenje socijaldemokrata trebalo da bude dovoljna opomena bosanskohercegovačkom radništvu da shvati svu »opasnost socijalističkog pogrešnog učenja«.⁴ Nadanja Zemaljske vlade nisu se ispunila. Socijalistička misao je, i pored svih smetnji vlasti, sve više osvajala radničke slojeve, o čemu najbolje svjedoči generalni štrajk 1906. godine, u kome su grafički radnici uzeli aktivnog učešća. Poslije generalnog štrajka osjetno je pojačana socijalistička propaganda među bosanskohercegovačkim radništvom.
Idejno diferenciranje snaga među grafičkim radnicima u Bosni i Hercegovini započelo je dosta rano. Prve vijesti o tome nalazimo u listu »Hrvatski tipograf« iz 1898. godine, u kome je na više mjesta notirano da u sarajevskim štamparijama vladaju krajnje nezdravi odnosi između domaćih i stranih tipografa, kao i između domaćih tipografa različitih nacionalnosti zbog »naglašavanja nacionalnih razlika« i »strančarenja«.⁵ Posljedica takvih odnosa bili su česti sukobi između pristalica raznih idejnih struja. Jedan od ozbiljnijih sukoba između »domaćih« i »stranih« tipografa izbio je 1905. godine u vezi sa pitanjem izbora uprave Tipografskog bolesničkog i potpornog društva u Sarajevu,⁶ kada su »stranci« uspjeli da na vanrednoj skupštini, održanoj 3 (16) aprila 1905. godine, istisnu iz društvene uprave »domaće sinove«. Dvadeset tri člana Društva uputila su predstavku vladinom povjereniku za grad Sarajevo tražeći da poništi rezultate izbora kao neregularne pošto skupštini nije prisustvovao predstavnik vlasti, kako je to pravilima predviđeno, što su »stranci« iskoristili za agitovanje »na sve moguće dopuštene i nedopuštene načine«.⁷ Da li su i što su vlasti preduzele u tom pogledu, ne zna se. Sudeći po ličnim imenima, potpisnike predstavke sačinjavali su isključivo tipografi Srbi, osim Nathana Redlicha, koji je ili Hrvat ili stranac. Ukoliko je to tačno, nije isključena mogućnost da su tipografi Hrvati kolaborirali sa strancima da bi odstranili iz društvene uprave tipografe Srbe. Takođe je važno istaći da se među potpisnicima predstavke nalaze vođe srpske nacionalističke grupe u tipografskoj organizaciji Dušan Marić i Nikola Bratić, kao i trojica kasnije istaknutih socijaldemokrata Filip Bratić, Nathan Redlich i Dušan Stanišić. Sve to govori da uzroci sukoba nisu bili samo borba između stranih i domaćih tipografa za vođstvo u Tipografskom društvu. Na takav zaključak upućuju nas i kasniji napisi u listu »Hrvatski tipograf«, u kojima se ističe da se među tipografima u Bosni i Hercegovini vodi ogorčena borba između pristalica najrazličitijih građanskih političkih stranaka, kršćanskih socijalista, srpskih i hrvatskih nacionalista i socijaldemokrata za primat u Tipografskom društvu za Bosnu i Hercegovinu.⁸
Do 1907. godine među bosanskohercegovačkim grafičarima izdiferencirale su se četiri idejne struje: sindikalisti na čelu sa Antonom Hackerom, hrvatski nacionalisti na čelu sa Benjaminom Odvorcem, Franjom Šoprekom i Markom Raguzom, srpski nacionalisti na čelu sa Nikolom Bratićem i Dušanom Marićem i socijaldemokrati na čelu sa Todorom Konjovićem, Sretenom Jakšićem i Lazarom Vukićevićem.⁹ Sindikalisti su zastupali tezu o političkopartijskoj neutralnosti sindikata, odvajanju ekonomskih od političkih akcija radničke klase i uništenju kapitalističkog društvenog sistema prvenstveno sredstvima sindikalne borbe, odnosno o mirnom preobražaju klasnog u besklasno društvo. Van svake sumnje je da je nacionalizam kod grafičkih radnika rezultirao iz specifičnosti istorijskih uslova razvitka jugoslovenskih naroda, heterogenosti vjersko-nacionalne strukture bosanskohercegovačkog društva, vjekovnog suparništva i razmirica između pravoslavne, katoličke i islamske vjerske zajednice, različitosti nacionalno-političkih težnji jugoslovenskih naroda, opterećenosti radničkih masa vjersko-nacionalnim predrasudama, malograđanskog mentaliteta većine grafičkog radništva, koje je jednim dijelom bilo »daleko od radničkog klasnog shvatanja svojih interesa« i težnji nacionalnih građanskih stranaka da za svoje programe vežu pripadnike svih društvenih struktura.¹⁰
Glavne komponente nacionalizma grafičara, čak više nego kod radnika drugih struka, bile su: prevaga vjerskih i nacionalnih osjećanja nad osjećanjem klasne pripadnosti, usvajanje građanske ideologije i pogleda na pitanje nacionalnog i socijalnog oslobođenja, kao i na pitanje međunacionalnih i međuvjerskih odnosa, provođenje »desničarsko-nacionalističke politike pod uticajem klera i buržoazije«, pretpostavljanje nacionalnooslobodilačke borbe borbi radničke klase za svoje socijalno oslobođenje, pomirenje klasnih suprotnosti u interesu očuvanja nacionalnog jedinstva na planu zaštite »svetih osjećaja« pripadnika svoje vjersko-nacionalne zajednice i protežiranje interesa svojih sunarodnika.¹¹ Nacionalistički orijentisani grafički radnici, potpomagani od klera, buržoazije i vlasti, aktivno učestvuju u osnivanju nacionalističkih radničkih organizacija i društava, u kojima zauzimaju rukovodeća mjesta, kao antipoda socijalističkom radničkom pokretu.
Tako se 1905. godine među sazivačima konstituirajuće skupštine »Srpskog zanatlijskog društva« u Sarajevu nalazio i tipografski radnik Savo Lidralović, koji je kasnije pristupio socijaldemokratima. Lidralović je, zajedno sa Jovom Kreštalicom, odstranio sa skupštine Jerotija Plavšića, člana Srpske socijaldemokratske partije, koji je u to vrijeme živo radio među sarajevskim radništvom na osnivanju klasnih radničkih organizacija.¹² Kada je u junu 1906. godine u Sarajevu osnovana »Organizacija radnika Hrvata« sa ciljem da priskoči »u pomoć neotuđivanju radništva hrvatskoj kao narodnostnoj misli«, u njeno najuže rukovodstvo izabrani su tipografi Bogoslav K. Jošt, kasnije pristupio socijaldemokratima, i Marko Raguz, koji su vodili glavnu riječ među hrvatskim radnicima nacionalistima. Na radničkim skupštinama i zborovima, kao i putem štampe, nacionalisti su oštro istupali protiv socijaldemokrata kao neprijatelja jugoslovenskih naroda, koji propagiranjem radničke solidarnosti u borbi protiv buržoazije i svojim propovijedanjem brisanja svih vjerskih i nacionalnih razlika među pripadnicima radničke klase tobože vaspitavaju radnike u anacionalnom duhu i utiru put stranoj dominaciji. Nacionalisti su se koristili svakom prilikom da radnicima skrenu pažnju na društvenu štetnost socijalističke propagande, pozivajući ih da ostanu dobri Hrvati, odnosno Srbi i da ne izdaju svoju »vjeru i nacionalnost«.¹³
Nacionalne i vjerske raspre među jednim dijelom bosanskohercegovačkih grafičkih radnika, započete krajem XIX vijeka, nikako nisu prestajale sve do 1941. godine, s tim što su se postepeno ograničavale na sve manji broj grafičara. U godinama uoči prvog svjetskog rata nacionalizam izvjesnog broja grafičara prerastao je u nacionalšovinizam. Još 1907. godine pisalo je u »Hrvatskom tipografu« da je »baš taj narodnostni i vjerski šovinizam pravi … uzrok ovog velikog zla, koje danas vlada u mnogim našim (bosanskohercegovačkim — prim. B. M.) tiskarama, da se n. pr. radi narodnosti i vjere radnici međusobno mrze i progone«. Nacionalističke grupe nisu samo nastojale da steknu što jači uticaj među radnicima grafičke struke već su pokušavale da onemoguće socijaldemokrate u njihovom političkom radu.
Početkom 1908. godine među grafičkim radnicima dolazi do sve vidljivijeg jačanja socijaldemokratskog uticaja. Socijaldemokrati su u svojim nastojanjima da pridobiju grafičke radnike polazili od načela klasnog jedinstva radničke klase, bez obzira na nacionalne i vjerske razlike. Oni su zahtijevali da Tipografsko društvo sarađuje sa ostalim klasnim radničkim organizacijama i da se uključi u opšti radnički pokret Bosne i Hercegovine. Takva orijentacija nailazila je na snažan otpor nacionalista i sindikalista.
Poslije osnivanja Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine 1909. godine socijaldemokratska aktivnost među grafičarima postaje organizovanija. Grafički radnici socijaldemokrati učestvuju u partijskim akcijama, radničkim skupštinama, proslavama Prvog maja i drugim manifestacijama radničkog pokreta. Socijaldemokrati su nastojali da Tipografsko društvo vežu za Glavni radnički savez Bosne i Hercegovine i da na taj način grafičke radnike uključe u jedinstveni klasni sindikalni pokret.
U januaru 1910. godine na vanrednoj glavnoj skupštini Tipografskog društva za Bosnu i Hercegovinu došlo je do žestokog sukoba između socijaldemokrata i njihovih protivnika. Socijaldemokrati su sve odlučnije zahtijevali povezivanje Tipografskog društva sa opštim radničkim pokretom. Njihovi protivnici nastojali su očuvati dotadašnju političku neutralnost organizacije.¹⁴
Na Vanrednoj glavnoj skupštini Tipografskog društva za Bosnu i Hercegovinu održanoj 2. juna 1911. godine socijaldemokrati su po prvi put preuzeli upravu Društva u svoje ruke. U novi Upravni odbor izabrani su: Todor Konjević, predsjednik, Sreten Jakšić, potpredsjednik, Milan Sibinkić i Stanko Strmski, sekretari, Karlo Jare, blagajnik, Dušan Glumac, računovođa, Josip Grgić, knjižničar, Muharem Abdihodžić, arhivar, i Sergije Baltić, član. Za članove Nadzornog odbora izabrani su Nathan Redlich, Dragutin Mlakar i Anton Ljubaj.¹⁵
Dolazak socijaldemokrata na čelo Tipografskog društva nije značio kraj idejnih borbi. Protiv njih je odmah organizovana snažna opozicija. Sukobi su naročito došli do izražaja u vrijeme osmomjesečnog štrajka tipografa, kada je izvjestan broj sindikalista i zagriženih nacionalista »iz političkog inata« otišao u štrajkbrehere i sa štrajkbreherima dovedenim iz Hrvatske, Vojvodine i Srbije osnovao Tipografsko potporno društvo, koje je brojalo oko 38 članova. Koliko se na osnovu analize ličnih imena štrajkbrehera da zaključiti, desetorica su bili Srbi, petnaestorica Hrvati i trinaestorica stranci. Isto tako potrebno je istaknuti da su grafičari koji su odbili da stupe u štrajk vrbovali sa strane svoje poznanike, obavještavajući ih netačno o čitavoj situaciji. Vrbovanje radne snage sa strane vršili su takođe i vlasnici štamparija. Povezanost štrajkbrehera sa vlastima je više nego očigledna. To najbolje potvrđuje činjenica da je vladin povjerenik za grad Sarajevo zaprijetio raspuštanjem Tipografskog društva za Bosnu i Hercegovinu, ukoliko ovo ne opozove svoje odluke od 7. i 22. maja 1912. godine o isključenju štrajkbrehera iz Društva. Ništa nije pomogla ni žalba Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu na odluku vladinog povjerenika, jer vlastima nije bilo u interesu da na bilo koji način doprinose sređivanju prilika u tipografskoj organizaciji. Spor je okončan povlačenjem odluke o kažnjavanju štrajkbrehera i prijemom u Tipografsko društvo za Bosnu i Hercegovinu svih štrajkbrehera sa strane, čime je prestalo da postoji Tipografsko potporno društvo (štrajkbrehersko — prim. B. M.).²⁶ Poslije toga, zategnutost u odnosima između pristalica različitih idejnih struja vidno popušta i pored toga što opozicija i dalje intrigira protiv legalno izabranog rukovodstva.²⁷ Dalje raspre presjeklo je izbijanje prvog svjetskog rata, za koje vrijeme prestaje svaki vid organizovane političke aktivnosti grafičara.
Za razliku od tipografa, knjigovesci i pomoćni grafički radnici ostali su pošteđeni idejnih sukoba. U kolikoj je mjeri socijalistička misao ovladala ovim kategorijama grafičkih radnika, za sada je, usljed nedostatka izvora, teško utvrditi. Neki indirektni podaci upućuju nas na zaključak da je kod knjigovezaca, koji su iste godine kada je osnovano Društvo knjigovezačkih radnika za Bosnu i Hercegovinu 1910. godine pristupili Glavnom radničkom savezu za Bosnu i Hercegovinu, preovladavala socijalistička orijentacija. Za pomoćno osoblje se, sa dosta sigurnosti, može tvrditi da je u najvećem broju stajalo van uticaja socijalističke misli. Na ovakav zaključak upućuje nas činjenica da ova kategorija radnika nije uspjela da se sindikalno organizuje sve do 1919. godine, što ne bi bio slučaj da su socijalističke ideje prije ovladale većinom njih.
II
Politička aktivnost radničke klase, prekinuta izbijanjem prvog svjetskog rata, obnovljena je sredinom 1917. godine, kada je klasnim radničkim organizacijama bio dozvoljen rad. Pod uticajem revolucionarne situacije u svijetu, izazvane najprije februarskom, a zatim oktobarskom socijalističkom revolucijom u Rusiji, nacionalnooslobodilačkog oduševljenja i teških privrednih prilika u zemlji, sve više je jačalo revolucionarno raspoloženje bosanskohercegovačkog radništva, pa i grafičara. Preko brojnih političkih i ekonomskih akcija radničke klase 1917–1918. godine, kojima je rukovodila obnovljena Socijaldemokratska stranka Bosne i Hercegovine, radništvo je dalo oduška svome nezadovoljstvu sa postojećim ekonomskim i političkim prilikama, tražeći poboljšanje svoga materijalnog položaja, maksimiranje cijena najvažnijih životnih namirnica, obezbjeđenje egzistencije nezaposlenih radnika i drugih siromašnih građana, obustavljanje političkih progona radnika, slobodu štampe, zbora i dogovora i zavođenje većih političkih sloboda, te izražavajući svoju podršku ruskoj socijalističkoj revoluciji.²⁸
Poslije ujedinjenja jugoslovenskih naroda u jedinstvenu državu 1. decembra 1918. godine, politička aktivnost radničke klase još više dobija na snazi. Propagiranje radikalnih političkih ideja, kao nikada ranije, uzima široke i za buržoaziju zastrašujuće razmjere, čiji je rezultat bio masovno pristupanje radnika, pa i grafičara, Socijaldemokratskoj stranci, odnosno Socijalističkoj radničkoj partiji Jugoslavije (komunista). Već krajem februara 1919. godine Socijaldemokratska stranka Bosne i Hercegovine imala je 6.078 članova.²⁹ Žene-radnice učlanjivale su se u žensku socijalističku organizaciju, a učenici u Organizaciju mladih socijalista. Još 4. januara 1919. godine novoosnovana Organizacija mladih socijalista u Sarajevu apeluje na upravu Društva tipografskih radnika za Bosnu i Hercegovinu da pomogne njen rad »koliko sa agitiranjem među svojim naučnicima da stupe u Organizaciju toliko sa Vašim savjetima, jerbo je to Vas sviju dužnost i kao socijalisti morate želiti da naše kako staleške tako i političke organizacije budu imale svjesne i agilne članove, koji će da rade tako kako neće biti Juda, kao što ih je bilo, a i sada ih ima, a to je krivnja prijašnjih odbornika i članova koji nisu htjeli raditi na osvješćavanju mladeži«.³⁰ Apel se završava parolama: »Da živi radnička solidarnost! Da živi socijalizam!«.
Oportunistički nastrojeno rukovodstvo grafičkih radnika do kraja je ostalo nepovjerljivo prema primjeni revolucionarnih sredstava borbe radničke klase protiv buržoazije. Svoj oportunizam prikrivalo je revolucionarnim frazama, čekajući pogodan momenat da se otvoreno okrene protiv revolucionarnih snaga u radničkom pokretu. Koliko je oportunizam ovladao rukovodećim dijelom grafičara i koliko ga je uplašilo revolucionarno raspoloženje radničke klase, najbolje se vidi po tome što je izbjegavalo da se izjasni o idejnoj pripadnosti jednoj od dvije postojeće radničke sindikalne internacionale. Svoje oprezno držanje pravdalo je idejnom pocijepanošću međunarodnog radničkog pokreta na dva dijela i nesređenom međunarodnom političkom situacijom.
je izbjegavalo da se izjasni o idejnoj pripadnosti jednoj od dvije postojeće radničke sindikalne internacionale. Svoje oprezno držanje pravdalo je idejnom pocijepanošću međunarodnog radničkog pokreta na dva dijela i nesređenom međunarodnom političkom situacijom. Idejni rascjep radničkog pokreta u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca krajem 1920. godine na reformističke i revolucionarno-marksističko krilo, stavljanje Komunističke partije Jugoslavije van zakona, represivne mjere režima protiv naprednog dijela radničkog pokreta i kapitulantski stav reformista u vezi s pitanjem klasne borbe proletarijata omogućili su da daleko najvećim brojem radnika grafičke struke ovladaju sindikalističke ideje.
Savez grafičkih radnika Jugoslavije se, i pored toga što je tolerisao slobodu političkog opredjeljenja svojih članova, pokazao kao nepomirljivi protivnik saradnje sindikata i radničkih partija. Plašeći se »Unošenja politike u sindikate«, sindikalisti, koji su poslije 1920. godine, bez naročitih teškoća, preuzeli rukovodeću ulogu u grafičkoj sindikalnoj organizaciji, svjesno zapostavljaju propagiranje socijalističkih ideja i vaspitavanje grafičara u socijalističkom duhu. U grafičkoj štampi poklanjala se slaba pažnja teoretskim raspravama »O socijalizmu, dijalektici, historijskom materijalizmu, sindikalizmu, radničkom pokretu i klasnoj borbi uopće … Uopće socijalizam starijih i … mlađih grafičkih radnika, čisto je individualni napor«.³¹ Putem napisa u štampi, povremenih prigodnih publikacija, predavanja, skupština, seminara, diskusionih večeri i bibliotečkog fonda, grafičari su vaspitavani u duhu političke bezbojnosti. S obzirom na sve to, šanse i Komunističke partije Jugoslavije i Socijalističke partije Jugoslavije da ostvare jači uticaj na radnike grafičke struke bile su veoma male. Iako su socijalisti imali punu slobodu djelovanja gotovo za čitavo vrijeme između 1921–1941. godine, oni nisu uspjeli, zbog kompromisne politike Socijalističke partije Jugoslavije prema režimu, s jedne strane, i stava Saveza grafičkih radnika Jugoslavije o političkopartijskoj neutralnosti sindikata, s druge strane, da za svoj program vežu veći broj grafičara. Komunistička partija Jugoslavije je bila u mnogo nepovoljnijem položaju od reformista, jer ilegalni uslovi rada, česte policijske provale mjesnih organizacija KPJ i stavljanje istaknutijih partijskih radnika pod strogu policijsku kontrolu nisu joj dozvoljavali da razvije aktivnost širih razmjera, zbog čega je morala iznalaziti posebne forme političke djelatnosti da bi ostvarila što je moguće veći uticaj na radništvo i ostale slojeve stanovništva. Koja je od dvije postojeće radničke partije uspjela da za svoj politički program veže veći broj grafičara, teško je reći, jer u sačuvanoj izvornoj građi o tome ima veoma malo podataka. Za čitavo vrijeme između 1921–1941. godine i reformisti i komunisti optuživali su grafičare kao eksponente suparničke strane. Evidentna je činjenica da su sindikalistima bila bliža reformistička politička i ideološka stajališta nego revolucionarni program Komunističke partije Jugoslavije, jer je i Savez grafičkih radnika Jugoslavije, kao i Socijalistička partija Jugoslavije, stajao na idejnim pozicijama Druge internacionale. S druge strane, grafičari su bili više upućeni na saradnju sa socijalistima i reformističkim sindikatima, nego sa komunistima i revolucionarnim sindikatima iz razloga što su reformisti držali u svojim rukama sve radničke socijalne institucije, dok su revolucionarne radničke organizacije bile stalno pod udarom režima.
I pored toga što je režim, preduzimanjem izvanredno oštrih represivnih mjera protiv komunista, poslije donošenja Obznane i Zakona o zaštiti javne bezbjednosti i poretka u državi, nanio teške udarce Komunističkoj partiji Jugoslavije, ipak nije uspio da ni u vrijeme najžešćeg buržoaskog terora sasvim onemogući njenu političku aktivnost. Kratko vrijeme poslije prelaska u ilegalnost i konsolidovanja svojih snaga, Partija živo radi na stvaranju svojih uporišta u radničkim sindikalnim organizacijama i kulturno-prosvjetnim i sportskim društvima, preko kojih širi svoj uticaj među radnicima.
I pored toga što su u raspoloživoj izvornoj građi sačuvani samo fragmentarni podaci o djelatnosti Komunističke partije Jugoslavije među grafičarima, sigurno je da ni grafičko radništvo nije ostalo van domašaja njene političke aktivnosti, jer je Partija rano uspjela da stvori svoje uporište u njihovoj sindikalnoj organizaciji i da za svoj politički program veže nekolike ključne figure ove organizacije, kao što su Julio Varesko, Borivoje Marić, Josip Jaroš, Rajko Vitas, Gojko Milošević, Rade Bitanga, Mladen Knežević-Traktor, Moric Ozmo, Ilija Ramljak i drugi, posredstvom kojih je vršila svoj uticaj na ostale grafičare.
U drugoj polovini 1922. godine novoosnovani Oblasni odbor Komunističke partije Jugoslavije za sarajevsku oblast, koji je istovremeno obavljao i poslove pokrajinskog partijskog rukovodstva za Bosnu i Hercegovinu, uspostavio je, prvi put poslije zabrane legalnog rada Komunističke partije Jugoslavije, kontakt sa naprednijim grafičarima i pripremio je teren za osnivanje partijske ćelije među njima. Već 1. januara 1923. godine u Podružnici Saveza grafičkih radnika Jugoslavije u Sarajevu osnovana je partijska ćelija od šest članova. Preko ove ćelije Mjesna organizacija KPJ Sarajevo djelovala je među grafičkim radnicima za čitavo vrijeme između 1923–1929. godine, što nije ostalo bez rezultata, jer u izvještaju Mjesne organizacije KPJ Sarajevo, podnijetom na Drugoj zemaljskoj konferenciji Komunističke partije Jugoslavije, održanoj 9–12. maja 1923. godine u Beču, kaže se da je partijska ćelija grafičara uspjela da ovlada grafičkom sindikalnom organizacijom i u »celosti proturi naše (komunističko — B. M.) stanovište«.³²
Prilikom policijske provale Mjesne organizacije KPJ Sarajevo 1929. godine otkrivena je i partijska ćelija među grafičarima. Tom prilikom su uhapšeni i optuženi zbog komunističke djelatnosti sljedeći grafičari: Julio Varesko, Borivoje Marić, Josip Jaroš, Galib Festa, Ljubica Radaković, Ahmed Zuban, Milan Buzandžić, Ahmed Imamović, Dragutin Horvat i Milan Lasica. Svi uhapšeni grafičari, osim dvojice ili najviše trojice, bili su iz Sarajeva. Takođe je važno istaći da su gotovo svi uhapšeni bili članovi ili uprave grafičke sindikalne organizacije ili Sportskog kluba »Grafičar«. Većina optuženih puštena je na slobodu poslije kraćeg vremena usljed nedostatka dokaza, dok su zadržani duže vremena u zatvoru Borivoje Marić, Julio Varesko i Josip Jaroš.³³ Poslije ove provale, Komunistička partija Jugoslavije nije uspjela za duže vrijeme da obnovi partijsku ćeliju grafičara, čiji su se najistaknutiji članovi nalazili ili u zatvoru ili pod strogim policijskim nadzorom. Kada je ponovo formirana partijska ćelija među radnicima grafičke struke, ne zna se, ali nas neki indirektni podaci upućuju na zaključak da već od 1934. godine komunisti ponovo djeluju među grafičarima. Te je godine, naime, izabran u Mjesni komitet KPJ Sarajevo i Pokrajinsko povjereništvo KPJ za Bosnu i Hercegovinu tipografski radnik Ibrahim Čengić. Oživljavanju komunističke aktivnosti umnogome su doprinijeli zaključci Četvrte zemaljske konferencije Komunističke partije Jugoslavije, održane 24. decembra 1934. godine, o prelasku komunista na širokom frontu u ofanzivu za osvajanje radnih masa i jačanje pokreta demokratskih snaga napuštanjem dotadašnjeg sektaškog stava, izlaženjem iz uskih okvira ilegalnog rada, prodiranjem u sve legalne organizacije i društva bez obzira na njihov klasni i politički karakter i korišćenje svih legalnih mogućnosti za propagiranje radikalnih političkih ideja.³⁴ Policijska provala Mjesne organizacije KPJ Sarajevo 1936. godine ponovo je za duže vrijeme gotovo sasvim onemogućila organizovani rad komunista među grafičkim radnicima. Tek negdje poslije 1938. godine među sarajevskim grafičarima osnovana je ćelija KPJ, čiji je sekretar do avgusta 1940. godine bio Franjo Tišma, a od tada Mladen Knežević-Traktor. Ćelija je osnovala nekoliko komunističkih aktiva i aktiv SKOJ-a od naprednijih grafičara.³⁵
Komunistička partija Jugoslavije imala je svojih pristalica i među grafičkim radnicima u unutrašnjosti Bosne i Hercegovine. To nedvosmisleno potvrđuje podatak da su 1928–1941. godine pripadali komunističkom pokretu grafičari Rade Bitanga iz Mostara i Gojko Milošević iz Tuzle, dok su 1929. godine prilikom policijske provale partijske organizacije u Bosni i Hercegovini uhapšena zbog komunističke djelatnosti trojica grafičara iz unutrašnjosti.³⁶
Posebno mjesto u komunističkom pokretu među grafičarima imali su pojedinci koji su zbog svoje aktivnosti bili izloženi stalnim policijskim progonima. Među takvima se nalazio Rade Bitanga iz Mostara.³⁸ Isto tako, važno je istaći da su od grafičara u španskom građanskom ratu na strani Republike učestvovali Julio Varesko i Gojko Milošević. Varesko je poginuo 11. januara 1937. godine kod Gvadalahare na sektoru Las Rozas kao komesar čete »Balkanic« 12. internacionalne brigade.³⁹ Među potpisnicima predstavke predate sudu u Sarajevu krajem 1940. godine, kojom je traženo odobrenje za osnivanje Društva prijatelja SSSR-a, nalazi se i knjigovezački radnik Ilija Ramljak. Komunisti grafičari su takođe uzeli vidnog učešća u organizovanju demonstracija u Sarajevu 27. marta 1941. godine povodom potpisivanja sporazuma o pristupanju Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu.⁴⁰
Borba protiv reformista, koji su nastojali na sve načine da radničkom pokretu nametnu svoju rukovodeću ulogu, zauzima istaknuto mjesto u političkoj djelatnosti komunista. Pridržavajući se direktiva Komunističke partije Jugoslavije, komunistički orijentisani grafičari su se, putem štampe i usmeno najodlučnije suprotstavili svim pokušajima reformista da ovladaju grafičkom sindikalnom organizacijom i da Savez grafičkih radnika Jugoslavije privole na priključenje Glavnom radničkom savezu, odnosno Ujedinjenom radničkom sindikalnom savezu Jugoslavije, koji, prema mišljenju komunista grafičara, »za radnike u Jugoslaviji ne postoji posle Kongresa ujedinjenja« 1919. godine. Komunisti su se istovremeno zalagali za pristupanje Saveza grafičkih radnika Jugoslavije Međusaveznom sindikalnom odboru Jugoslavije (kasnije Centralni radnički sindikalni odbor Jugoslavije) kao vrhovnom tijelu radničkog sindikalnog pokreta, koje je »jugoslovenski proletarijat stvorio u doba kada je mogao slobodno da izrazi svoju volju«.⁴¹ Već 1922. godine u znak protesta protiv nasilnog preuzimanja uprave Radničkog kulturno-umjetničkog društva »Proleter« u Sarajevu od strane reformista, iz Društva je istupilo oko 60 članova na čelu sa Rajkom Vitasom. Od tada prokomunistički orijentisana grupa »Proletera« nastupa samostalno sa svojim kulturno-umjetničkim programom sve do 1. maja 1925. godine, kada su obadvije grupe, u čast zajedničke prvomajske proslave pristalica različitih idejnih struja u radničkom pokretu Sarajeva, priredile zajednički program. Iako je poslije ove prvomajske proslave nastavljen zajednički rad komunističke i reformističke struje u »Proleteru«, političko-ideološke razlike između pripadnika tih struja nisu uklonjene.⁴²
Prokomunistički orijentisani grafičari osnovali su 11. juna 1926. godine Sportski klub »Grafičar« u Sarajevu, kao najpogodniju formu za propagiranje radikalnih političkih ideja među grafičarima, za vaspitanje grafičkog radništva u »proleterskom klasnom duhu« i borbu protiv uticaja reformista. U privremenu upravu Kluba izabrani su: Franjo Janžeković, predsjednik, Dragutin Horvat, potpredsjednik, Josip Jaroš, sekretar, Leopold Riedl, blagajnik, i Marko Jovičić, Rudolf Burić, Nikola Heperger i Rudolf Marković, članovi. Prvog oktobra iste godine održana je prva redovna skupština Kluba, na kojoj su izabrani u novu upravu Ilija Ramljak, predsjednik, Julio Varesko, potpredsjednik, Vasilije Milošević, sekretar, Marko Jovičić, zapisničar, Leopold Riedl, blagajnik, Anto Kukuralo, oruđar, Hakija Mujagić, pročelnik, i Anto Đebić i Dragutin Horvat, članovi.⁴³
Komunisti grafičari su uspjeli za kratko vrijeme da, putem nogometne, tamburaške, diletantske i turističke sekcije »Grafičara«, unesu među sarajevske grafičare novi politički duh. Međutim, političkom zaokretu grafičke sindikalne organizacije ulijevo odlučno su se suprotstavili sindikalisti, pod čijim je pritiskom 2. marta 1928. godine rasformirana nogometna sekcija kluba, zbog navodne opasnosti da svojim radom prijeti »da poljulja moral naročito među mlađim članovima«.⁴⁴ Sportski klub »Grafičar« postao je udarna pesnica Mjesne organizacije KPJ Sarajevo u borbi protiv reformista ne samo među grafičkim radnicima nego na širem planu. Komunističkom pokretu bliski članovi i rukovodstvo »Grafičara« podvrgli su žestokoj kritici oportunistički stav reformista u vezi s pitanjem klasne borbe proletarijata, njihovu cjepačku politiku u radničkom pokretu, otpor stvaranju akcionog jedinstva radničke klase u borbi protiv buržoazije i pokušaj da, preuzimanjem rukovodeće uloge u Savezu radničkih sportskih i kulturnih društava za Bosnu i Hercegovinu i proglašavanjem komunista isključivim krivcima za rastrojstvo radničkog pokreta, nametnu svoju rukovodeću ulogu cjelokupnom radničkom pokretu »na jedan perfidan i lupeški način«. U znak protesta zbog pretvaranja Saveza radničkih sportskih i kulturnih društava, osnovanog u cilju »međusobnog moralnog i materijalnog pomaganja i zajedničkog istupanja (radničke klase — prim. B. M.) za zaštitu svojih interesa od navale buržoaskih društava i institucija«, u oruđe političke borbe reformista protiv revolucionarnog dijela radničkog pokreta Sportski klub »Grafičar« je krajem maja 1928. godine istupio iz Saveza.⁴⁵
Zavođenjem režima šestojanuarske diktature 1929. godine borba protiv reformista postepeno jenjava, a u kriznim periodima partijskog rada gotovo sasvim zamire, da bi se za vrijeme obnove i poleta komunističkog pokreta, naročito poslije 1938. godine, u svoj svojoj oštrini obnovila. Tako je za sve vrijeme između dva svjetska rata vođena permanentna borba između komunista i reformista za uticaj među grafičkim radnicima. Ishod te borbe bio je krajnje neizvjestan sve do 1939. godine, kada je najzad među grafičarima osnažio uticaj komunista.⁴⁶
Politička aktivnost Komunističke partije Jugoslavije među grafičkim radnicima u Bosni i Hercegovini u vremenu između 1919–1941. godine nije bila uvijek istog intenziteta. U kriznim periodima komunističkog pokreta, koji su redovno nastupali poslije policijskih provala i hapšenja komunista, aktivnost je vidno slabila, a u nekim slučajevima gotovo sasvim zamirala, da bi snaženjem komunističkog pokreta ponovo oživljavala i dobijala jači zamah. Specifičnost ilegalnog rada, stalno prisutna opasnost od policijskih provala, slabe mogućnosti za propagiranje radikalnih političkih ideja, antikomunistička propaganda crkve, buržoazije, reformista i sindikalista i malograđanski mentalitet i pomanjkanje revolucionarne svijesti kod većine grafičara nisu dozvoljavali Komunističkoj partiji Jugoslavije da ni u vrijeme najvećeg poleta svojim radom obuhvati većinu grafičkih radnika, da ih veže za svoj politički program i odlučnije utiče na njihovu političku orijentaciju.
Kvalifikaciona struktura, obrazovni nivo⁴⁷ i materijalni položaj grafičkih radnika, zajedno sa nepovoljnim društveno-ekonomskim i političkim prilikama u zemlji i teškom krizom u koju je zapao radnički pokret poslije 1920. godine, presudno su uticali na njihovo opredjeljenje za političkopartijsku neutralnost sindikata. No na takvu orijentaciju nesumnjivo je uticala i sindikalistička politika Tipografske internacionale, čiji je član bilo Tipografsko bolesničko i potporno društvo u Sarajevu od 1904. godine, kao i kasnije osnovani Savez grafičkih radnika Jugoslavije. Savez grafičkih radnika Jugoslavije prihvatio je kao svoje zvanično ideološko-političko stajalište zaključak Osmog kongresa Tipografske internacionale, održanog 5–10. septembra 1921. godine u Beču, da su »samo partijsko-politički i religiozno neutralni sindikati u stanju, da uspešno i uz pripomoć svih sindikalnih borbenih sredstava dovedu do oslobođenja radničke klase ispod okova kapitalizma«.⁴⁸ Samo kratko vrijeme, u periodu snažnog uspona socijalističkog radničkog pokreta 1911–1920. godine, većinom grafičkih radnika ovladao je uticaj Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine, odnosno Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista). Idejni rascjep jugoslovenskog radničkog pokreta krajem 1920. godine na reformističko i revolucionarno-marksističko krilo, njegova višegodišnja kriza, relativna politička stabilizacija kapitalističkog društvenog sistema i oštre represalije režima protiv naprednih snaga imali su za posljedicu napuštanje socijalističke orijentacije od većine radnika grafičke struke i njihovo vraćanje na pozicije sindikalizma. Međutim, za čitavo vrijeme između 1903–1941. godine među bosanskohercegovačkim grafičarima postojale su nekolike ideološko-političke struje (sindikalisti, srpski i hrvatski nacionalisti, socijaldemokrati, reformisti i komunisti), između kojih je vođena permanentna borba za uticaj u grafičkoj sindikalnoj organizaciji. U toj borbi sindikalisti su bili u najpovoljnijem položaju, jer su njihove sindikalističke ideje najviše odgovarale malograđanskom mentalitetu grafičkog radništva, što im je omogućilo da uspješno odole svim napadima svojih političkih rivala. Vodeći kompromisnu politiku sa režimom, socijalisti nisu uspjeli da ostvare jači uticaj ni u jednom dijelu radničke klase, pa ni među grafičarima, iako su idejna stajališta sindikalista i reformista bila veoma bliska. Snaga Komunističke partije Jugoslavije nije ležala u brojnosti njenog članstva, već u beskompromisnosti njene borbe protiv buržoazije. Njen revolucionarni program prihvatili su najborbeniji i politički najnapredniji elementi iz najrazličitijih društvenih slojeva. Takvih snaga bilo je i među grafičarima, preko kojih je Komunistička partija Jugoslavije postepeno, ali sigurno, jačala svoj uticaj među radnicima grafičke struke, koji je dostigao najveću tačku u samo predvečerje napada članica Trojnog pakta na Kraljevinu Jugoslaviju 1941. godine. Zahvaljujući prvenstveno djelatnosti komunista, grafičko radništvo je vremenom uspjelo da se izvuče iz stanja političkog izolacionizma, da odoli svim napadima reformista i da se u odlučujućem momentu oslobodi uticaja sindikalista, što najbolje potvrđuje činjenica da se dobar njegov broj uključio u NOB od prvog dana izbijanja oružanog ustanka naroda Jugoslavije 1941. godine.
Izvor: Budimir Miličić, „Političko organizovanje grafičkih radnika Bosne i Hercegovine 1903–1941. godine“, Prilozi Instituta za istoriju Sarajevo, godina X/II, broj 10/2, Sarajevo, 1974, str. 215–234.
